Zaveštanje srpskih zografa i dunđera

Piše Dejan Đorić

Skrajnuta srpska umetnost osamnaestog veka, detaljno dvomesečno donedavno predstavljena u Galeriji SANU na izložbi „Umetnost XVIII veka u kolekciji Galerije Matice srpske“, može da otkrije više od obične istorijske postavke. Njom se vredi i naknadno baviti jer se sva dela mogu videti u stalnoj postavci Matičine Galerije u Novom Sadu

Ako se mogu utvrditi ikonografske posebnosti nove umetnosti isto kao i stare, moguće je i analizirati prošlu umetnost metodima savremene kritike. U tom smislu je poučna srpska umetnost osamnaestog veka, koju možemo vrednovati i drugačije od uobičajenog istorijskoumetničkog pridavanja pažnje religioznom simbolizmu, tipovima Hrista i Bogorodice, vrstama religioznih scena, razlikovanju svetitelja i njihovih atributa.

PREDNOST IDEJNOG I SIMBOLIČKOG Pitanje kritičkog odnosa prema umetnosti bliže ili dalje prošlosti, slično je onom koje je postavio još Svetozar Radojčić, najbolji naš poznavalac stare srpske umetnosti. Još od tridesetih godina prošlog veka sa nemačko-jevrejskim naučnicima Ebijem Varburgom, Ervinom Panofskim, Fricom Sakslom i Ernestom Gombrihom ikonografija (od gr. eikon = slika i grafein = pisati) ušla je kao metod u modu, potisnuvši druge vidove tumačenja likovnih dela. Postala je važna samo idejna i simbolička vrednost dela, a ne i stilska. Radojčiću je bio blizak Viktor Nikitič Lazarev, veliki ruski poznavalac vizantijske, ruske i renesansne umetnosti, koji je slikarstvo sagledao kao stilski tok u vremenu sa svojim posebnostima, a ne kao ikonografski zanimljivo pojedinačno ostvarenje. Možemo se opravdano upitati da li je ijedan ikonograf analizom saopštio nešto ključno o ontološkom i poetičkom smislu, o vrednosti umetničkog dela, osim što je detaljno razotkrio idejne, simboličke i formalne osnove. Za ikonografe su u istoj ravni i podjednako interesantni, Miki Maus i Mikelanđelo, međutim, drugi istoričari umetnosti kao Hans Zedlmajer i Edgar Vind umeli su da postave bitna pitanja o vrednosti pre svega moderne umetnosti.

Skrajnuta srpska umetnost osamnaestog veka, detaljno dvomesečno donedavno predstavljena u Galeriji SANU na izložbi „Umetnost XVIII veka u kolekciji Galerije Matice srpske“, može da otkrije više od obične istorijske postavke. Njom se vredi i naknadno baviti, jer se sva dela mogu videti u stalnoj postavci Matičine Galerije u Novom Sadu. Reč je o epohi koju kao i našu ili kasnohelenističku obeležava kriza, o vremenu koje je uz relativno miran i sređen građanski život i narastajuću moć buržoazije, pratila duhovna kriza. Osamnaesti vek je u Srbiji, Rusiji i na pravoslavnom Istoku ostavio pustoš u umetnosti. Odumirala je velika vizantijska, srpska i makedonska umetnost sa svojom svetogorskom, raškom, moravskom, ohridskom i kritskom školom, nestajali su nekadašnji veličanstveni ideali duhovne smirenosti i religiozne ponesenosti iz istorijski burnog, opasnog vremena srednjeg veka. Bio je poremećen hiljadugodišnji sistem plošne, freskopisne i ikonopisne sakralnosti, narušen uvođenjem telesnog, plotskog u umetnost, koja vekovima nije prikazivala realnost muka već uzvišenost vere. Forme stare umetnosti su se rastakale i menjale, a mnoge stvaralačke delatnosti kao prepisivačka i iluminatorska su nestale. Još je više bio uzdrman stari arhitektonski jezik pravoslavlja. Trikonhose, višekupolne i crkve upisanog krsta sa šumom stubova u unutrašnjosti, raskošnim pripratama i bogatom skulptorskom ornamentikom, smenila su tehnički banalna bazilikalna zdanja sa krovom na dve vode, jednobrodne crkve bez ikakvog spoljnjeg ukrasa, uvek sa zvonikom u pročelju.

[restrictedarea]

POBEĐENA MONAŠKA UMETNOST Umirao je Vizant, a rađao se nov svet, odlazila je drevna antička umetnost slatkog pravoslavlja, a nastupao rimokatolički barok. Šok koji je izazvala odveć telesna umetnost čiji primitivizam smenjuje beskrajnu suptilnost i duhovnost, dobro je opisao Džejms Bilington, akademik i direktor Kongresne biblioteke, u „Ikoni i sekiri“, ključnoj knjizi o ruskoj kulturi. Prostim, ali verujućim mužicima iz sedamnaestog veka krajnje bogohulne su bile u Rusiju pristigle slike holandskog baroka. Umesto svetog Božjeg sina suočili su se sa zadriglim gojencem, mesnatih, debelih nogu i ruku, napućenih crvenih usana, kome više priliči harem nego crkva. Takva je umetnost pobedila monašku, trodimenzionalnost je potisnula dvodimenzionalnost, a materija duh. U Rusiji i kod nas pojavljuju se portreti običnih ljudi, a ne više samo careva, kraljeva i vlastele, nešto kasnije počinje da se razvija profana skulptura, koja je isto tako sablažnjavala ikoni svikle ruske ratare.

Cena tog prelamanja svesti bila je pojava ružnoće u sakralnoj umetnosti. Pojedini likovi Bogorodice, pa čak i Hrista kao deteta ekspresivno su iskarikirani do ružnoće i neprepoznatljivosti, posebno kod manje veštih slikara. Ne mnogo davno pre takvih ikona, slična nedela bila bi spaljena, niko ne bi hteo da se moli pred njima, niti bi bila uneta u crkvu. Zato je Milan Damnjanović, značajni estetičar, s pravom načeo neobičnu temu na koju nisu pomišljali ni Viktor Bičkov, niti đakon Milorad Lazić, vodeći pravoslavni estetičari. Damnjanović se u kratkoj formi bližoj skici nego studiji upitao o verovatnosti postojanja estetike ružnog u pravoslavnoj umetnosti, i to mu je bio poslednji rad. Da li u ikonopis, ovaploćenu teologiju lepote, može i sme da uđe rugobno?

Srpski zografi i dunđeri osamnaestog veka nisu razmišljali o složenim teološkim pitanjima, već su nastojali da stare vizantijske obrasce osavremene i podmlade, katkad i na banalan ili primitivan način, po cenu gubljenja svetosti likova. Ulaze tada u našu umetničku orbitu prve grafike, istina maestralne po formatu, izradi i kompoziciji. Pojavljuju se novi hrišćanski motivi, kao „Bogorodica živonosni istočnik“ (ili fons vitae), a u slikarstvu se osim religioznih pojavljuju i savremeni istorijski motivi. Polako se podiže realističko građansko slikarstvo koje će voditi ka umetnosti „veličanstvenog devetnaestog veka“, kako ga je odredio britanski naučnik Alfred Rasel Valas. Stefan Tenecki je u to doba, oko 1770. godine naslikao verovatno prvi autoportret u srpskom slikarstvu, po svemu reprezentativan. U osamnaestom veku nismo imali Tijepola, Vatoa, niti Goju, ali umetnost te epohe ohrabruje i danas daje nadu. U vreme epohalne krize nepoznati ikonopisci, koji se po starom vizantijskom shvatanju nisu potpisivali kao i Hristofor Žefarović, Georgije Stojanović i Vasilije Ostojić, naslikali su dela ne samo neprolazne lepote već novih duhovnih vrednosti. U to vreme u Vojvodini stvaraju Žefarović, Zaharije Orfelin i Gavril Stefanović Venclović, ličnosti renesansnih interesovanja, a u sakralnu umetnost, kako je utvrdila Radmila Mihailović, ikonograf svetskog formata, ulaze i ezoterijske teme. Centar srpskog kosmosa pomera se iz Ohrida i Peći ka Sremskim Karlovcima, formira se uzoritost Novog Sada kao naučnog i umetničkog središta, čime je otvoren put ka modernoj Srbiji.

U vreme duhovne apokalipse, rasapa i propasti izvorne vizantijske tradicije, vojvođanski slikari, grafičari i knjigoljupci pronašli su dovoljno kreposti, snage i volje da stvore vanredna dela. Stvoren je nov kulturni model, tada smo se prvi put uputili ka Evropi ne zaboravivši na svoj pravoslavni istočnik.

[/restrictedarea]

Ostavite odgovor

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *